Për më shumë se tetë dekada, Llazar Zai Fundo mbeti një emër i ndaluar. Figura e tij u deformua, u hesht dhe u përdor nga propaganda politike. Nga idealist komunist u shpall tradhtar, nga intelektual europian u kthye në “armik të popullit”.
Por sot, busti i tij i vendosur në qendër të Korçës, sheshi që mban emrin e tij, dokumentet, arkivat, librat dhe dëshmitë njerëzore po e rikthejnë Llazar Fundon në vendin që i takon në historinë shqiptare dhe europiane, si një mendimtar i lirë.

RRËNJËT DHE FORMIMI

Llazar Fundo lindi në një familje tregtarësh me origjinë nga Voskopoja dhe u rrit në Korçë, një qytet që në fillimshekullin XX ishte qendër e mendimit kritik, arsimit dhe kulturës. Ai ishte një intelektual i shquar, fliste nëntë gjuhë të huaja dhe u formua nën ndikimin e mendimit europian, duke vijuar studimet në Sorbonë.
Në vitet ’30, Fundo iu afrua lëvizjes komuniste ndërkombëtare, duke kërkuar zgjidhje reale për problemet shoqërore shqiptare. Megjithatë, vizita e tij në Bashkimin Sovjetik e zhgënjeu thellë, ai kuptoi se komunizmi ishte kthyer në një sistem represiv që shtypte lirinë dhe eliminonte kundërshtarët politikë. Ky zhgënjim e bëri një kritik të vendosur të regjimit stalinist.

VENTOTENE DHE IDEJA E EUROPËS SË BASHKUAR

Më 5 maj 1939, Fundo u arrestua nga fashistët italianë dhe u internua në ishullin Ventotene. Aty përballë kushteve të vështira, ai vijoi aktivitetin intelektual dhe debatin me antifashistë europianë. Ventotene u bë vendi ku u hartuan themelet e idesë së Europës së Bashkuar dhe Fundo kontribuoi në Manifestin e Ventotenes së bashku me Altiero Spinellin dhe të tjerë. Pas rënies së regjimit fashist dhe rikthimit të tij në Shqipëri, Fundo u arrestua dhe më 23 shtator 1944 u pushkatua pa gjyq nga komunistët shqiptarë, i akuzuar si “armik i popullit”.

UDHËTIMI NË VENTOTENE DHE EMISIONI

Në qershor 2025, një grup gazetarësh, studiuesish dhe përfaqësuesish institucionalë shqiptarë udhëtuan drejt Ventotenes për të ndjekur gjurmët e Llazar Zai Fundos, intelektualit shqiptar që u internua aty nga fashistët italianë në vitin 1939.
Udhëtimi u bë publik nëpërmjet emisionit “Opinion” në shtator të 2025, ku gazetari Blendi Fevziu shpjegon se Ventotene ishte një burg për trupin, por jo për mendjen. Sipas tij, ishte pikërisht ky kontrast që e bëri ishullin një laborator idesh politike, ku intelektualë nga kombe të ndryshme menduan për një rend të ri europian.
“Ventotene nuk ishte thjesht një burg. Ishte një vend ku njerëz të izoluar fizikisht mendonin për një Europë të lirë. Zai Fundo ishte një nga ata që mendonin përtej telave me gjemba. Ai u arrestua si komunist dhe u pushkatua si armik nga komunistët. Ky është paradoksi i tij tragjik.”
Për gazetarin Elvi Fundo, udhëtimi në Ventotene ishte një nga më domethënësit e jetës së tij, duke reflektuar mbi figurën e një intelektuali që mbrojti me guxim mendimin e lirë në një kohë të mbushur me ideologji ekstreme.

“Kur ecën këtu, kupton se sa i madh ka qenë guximi i tij. Ai ishte i internuar, por mendonte për një Europë të bashkuar. Dhe ironia është se sot ne flasim për Bashkimin Europian pa e njohur sa duhet kontributin e tij", shprehet gazetari Fundo.
Pamjet nga Ventotene u shoqëruan me dokumente arkivore, letra dhe dëshmi historike, që e vendosin Fundon në kontekstin e duhur, jo si figurë periferike, por si pjesë e elitës intelektuale europiane të kohës. Udhëtimi kulmon me reflektimin se Ventotene nuk është vetëm një ishull italian, por një pikë referimi për të kuptuar se si ide të mëdha mund të lindin edhe në kushtet më ekstreme të izolimit.

SHESHI ME EMRIN E ZAI FUNDOS

Më 31 tetor 2024, Këshilli Bashkiak i Korçës miratoi vendimin që sheshi përpara bashkisë të mbajë emrin e Llazar Zai Fundos. Ky vendim u shoqërua me reagime të gjera nga politika dhe bota intelektuale.
Niko Peleshi, kryetari i Kuvendit, njëherësh drejtues politik i PS-së për Korçën, theksoi se Llazar Fundo ishte një figurë që i bën nder jo vetëm Korçës, por edhe Shqipërisë dhe Europës, duke vënë theksin në bashkëpunimin e tij me figurat kyçe të federalizmit europian.
“Llazar Fundo ka qenë një korçar i shkëlqyer, një figurë fantastike që na bën sot nder 80 vite pasi ai nuk është më në këtë jetë. Ai ka qenë në krah të Altiero Spinellit, një nga themeluesit e Bashkimit Europian. Sot një nga godinat e Komisionit Europian mban emrin e Spinellit pikërisht për shkak të asaj që ai dhe Llazar Fundo ndërtuan bashkë”, tha Peleshi.

SIMPOZIUMI SHKENCOR

Në Universitetin “Fan S. Noli” në Korçë u zhvillua në 16 maj 2025 një simpozium shkencor kushtuar jetës dhe veprës së Llazar Zai Fundos. Akademikët e pranishëm theksuan se figura e tij është komplekse dhe e shumëdimensionale, duke e konsideruar një mendimtar që i parapriu kohës së vet.
Profesorët Gjergji Pendavinji, Irena Nikaj, Jonela Spaho, Suela Dinellari, Eris Rusi, Elona Çeçe, Metin Venxha etj., shpjeguan se roli i Fundos në Manifestin e Ventotenes është i dokumentuar dhe se ky dokument përfaqëson përpjekjen më serioze të kohës për një Europë federale dhe pa luftëra.
“Manifesti i Ventotenes është dokumenti i parë i plotë që shërbeu si bazë për idenë e Bashkimit Europian. Llazar Fundo ka kontribuar drejtpërdrejt në hartimin e këtij manifesti, i cili synonte shmangien e luftërave në kontinentin europian përmes një modeli federalist.”

CEREMONIA DHE DËSHMIA FAMILJARE

Në 27 nëntor 2025, në Katedralen “Ngjallja e Krishtit” në Korçë u mbajt ceremonia përkujtimore në 81-vjetorin e ndarjes nga jeta e Llazar Fundos.
Mbesa e tij, Elisaveta Fundo Poçari, foli për dhimbjen dhe stigmatizimin që familja ka përjetuar për dekada, si dhe për rëndësinë e rivlerësimit të figurës së tij sot.
“Sot ne përkujtuam xhaxhain tonë, Llazar Zai Fundon. Unë nuk e kam njohur kurrë këtë xhaxha, por kam mësuar shumë për të vitet e fundit. Më vjen keq që brezat kanë vuajtur për shkak të asaj që është thënë për të. Zai ishte për një Europë të bashkuar dhe shpresoj që ne të hyjmë sa më parë në Europën e bashkuar".

BUSTI DHE RIKTHIMI NË KUJTESË

Vendosja e bustit të Llazar Zai Fundos në Korçë nuk ishte thjesht një ceremoni përkujtimore. Ishte një akt simbolik me peshë të thellë historike, morale dhe qytetare.
Pas 81 vitesh nga pushkatimi i tij pa gjyq, figura e një intelektuali të shpallur për dekada “armik i popullit” u rikthye zyrtarisht në hapësirën publike, në qytetin ku kishte lindur dhe ishte formuar.
Busti i realizuar nga skulptori Adi Dule nuk përfaqëson vetëm portretin fizik të Fundos, por edhe qëndrimin e tij moral, kokëfortësinë për të mos u përkulur përballë dhunës ideologjike.
Historiani Aurel Plasari shpjegon se vendosja e bustit është një akt i vonuar drejtësie historike, duke theksuar se ekzekutimi i Fundos ishte i urdhëruar drejtpërdrejt nga Enver Hoxha dhe se ai përfaqëson një nga rastet më domethënëse të ndëshkimit të mendimit ndryshe.
“Vendosja e bustit të Llazar Fundos është një borxh historik që më në fund po shlyhet. Ekzekutimi i tij ishte një akt personal i Enver Hoxhës, një ndëshkim ndaj atyre që guxonin të mendonin ndryshe. Ky rast duhet të shërbejë si paralajmërim për çdo kohë.”
Kryetari i Bashkisë së Korçës, Sotiraq Filo, thekson se ky vendim është marrë pas një procesi institucional dhe reflektimi të gjatë, duke e parë bustin si pjesë të një politike të qëndrueshme të kujtesës historike.
“Ky bust nuk është thjesht një monument. Është një investim në kujtesën e qytetit dhe të brezave të rinj. Zai Fundo meriton të njihet jo vetëm si figurë historike, por si model i guximit intelektual.”
Për familjen, busti përfaqëson mbylljen e një plage të hapur për dekada, ndërsa për qytetin e Korçës, një hap drejt pajtimit me të shkuarën. Pamjet e bustit të zbuluar në qendër të qytetit shoqërohen me reflektimin se kujtesa nuk është vetëm për të kaluarën, por edhe për të ardhmen. Vendosja e bustit të Llazar Zai Fundos shërben si mesazh se mendimi i lirë, edhe kur ndëshkohet, mbetet një vlerë që shoqëria duhet ta mbrojë.

ZAI FUNDO NË LIBRA DHE HISTORIOGRAFI

Sot, figura e Llazar Zai Fundos është përfshirë në libra, dokumente arkivore dhe studime akademike, duke u konfirmuar si një nga mendimtarët shqiptarë me ndikim europian.
Ai përmendet në librin e Wlliam E. Griffith (1963), në studimet e Uran Butkës, Aurel Plasarit, në antologjinë historike me shkrimet e Ali Këlcyrës, si dhe në romanin “Rikthim në Ventotene” të shkrimtares Laureta Petoshati.

Këto burime dokumentare dhe shumë të tjera e nxjerrin përfundimisht figurën e Fundos nga propaganda ideologjike dhe e vendosin në një kontekst të drejtë historik dhe europian.
Llazar Zai Fundo u pushkatua nga regjimi komunist i Enver Hoxhës, por nuk u mposht, sepse idetë nuk vriten, mendimi i lirë nuk zhduket. Sot Korça nuk përkujton vetëm një emër, ajo rikthen një ndërgjegje.
Zai Fundo, një intelektual që i parapriu Europës!/CNA