Nga Adela Kolea

 Zoti Antonio u zgjua shumë herët, si çdo mëngjes. Ishte gjithsesi, pjesëtari i dytë i familjes që zgjohej aq shpejt: E para, ishte e shoqja, zonja Maria, e cila fillonte përgatitjen e mëngjesit. Duke qenë se familja e tyre ishte mësuar që për mëngjes të konsumonin ëmbëlsirat e përgatitura prej duarve të zonjës së shtëpisë, ajo vetë përkujdesej që zgjimi i të shoqit dhe fëmijëve, ta gjente me tryezën e shtruar me ëmbëlsirat e freskëta tipike, lëngun e frutave, reçelin. Qumështi i ngrohtë i përzier me kafe, lëshonte aromën e tij në të gjithë shtëpinë, aromë që e përzier në ajër  me atë të ëmbëlsirave të sapo-nxjerra nga furra, e kthenin zgjimin e kësaj familjeje në një hare të vërtetë.

Të asaj sfide që thjesht prodhohet nga e reja në vetvete, që vjen nga fakti se, me të gjitha karakteristikat e ngjashme ndërmjet këtyre dy tokave të afërta, Shqipërisë, dhe Italisë – sidomos asaj jugore – prindërit e Annës, thënien: “Paese che vai, usanze che trovi” – “Në çdo vend që të shkosh, do të gjesh zakonet e veta”, nuk mund të mos e konsideronin. Por ata, respektuan dëshirën e vajzës së tyre, e dashuruar marrëzisht pas këtij djali shqiptar, tashmë bërë bashkëshorti i saj prej pak kohësh.

Transferimi i tyre në Shqipëri mbërriti menjëherë pas diplomës universitare të Xhulios. Ai ishte treguar vërtet shumë i aftë. Ishte ndeshur me shumë vështirësi, duke realizuar ëndrrën e tij më të madhe në jetë: të mbaronte studimet universitare e të diplomohej në Ekonomi e Tregti. E jo vetëm: nga ajo tokë, të kthehej në të tijën, me gruan e jetës së tij!

Vitet e para të jetës së tyre në Shqipërinë e Mbretit Zog, qenë të qëndrueshëm, të paktën u ofruan mundësinë e të jetuarit në mënyrë mjaft të privilegjuar. Të rrëmbyer nga dëshira për të ndërtuar me forcat e tyre gjithçka në jetë, ata ju kushtuan sistemimit të tyre me shtëpi e punë në Tiranë. Ndërkohë, familja a tyre e re, po shtohej.

Xhulio, për shkak të përgatitjes së tij të shkëlqyer profesionale në Itali, nuk e pati të vështirë të gjejë një vend pune si funksionar banke në Tiranë, detyrë që, me kalimin e kohës, falë aftësive të tij, bëri që të përparonte në karrierë gjithnjë e më shumë.

Anna, i dedikohej shtëpisë, asaj shtëpie që kishte personalizuar tashmë me shijen e saj, e ndihmuar edhe nga guvernantja e familjes së tyre, një grua shqiptare, Nurija. Mbërriti fryti i parë i dashurisë së tyre, fëmija i parë. Gëzimi i çiftit, i prindërve të të dyja palëve, i të gjithë familjarëve, qe shumë i madh. Vitet kalonin…!

Për Annën, Italia vazhdonte të ishte e pranishme, ndonëse jetonte në Shqipëri. Jo vetëm për atë, natyrisht, por për faktin e thjeshtë se ndërmjet Monarkisë së Mbretit Zog e, Italisë, ekzistonin pakte që bënin të dallueshme praninë italiane në Shqipëri.

Mes tyre – të paktën, ashtu siç ishin të informuar njerëzit – edhe marrëveshja mbi barazinë e të drejtave të qytetarëve italianë e shqiptarë, sipas së cilës: “Qytetarët shqiptarë me banim në Itali dhe qytetarët italianë me banim në Shqipëri, do të gëzojnë të njëjtat të drejta politike dhe civile, të cilat i gëzojnë qytetarët e këtyre dy shteteve në territoret përkatëse”.

Anna, deri në ato momente, ishte e qetë, përsa i përket pozicionit të saj si qytetare italiane në Shqipëri. Në vitin 1939, Italia zbarkoi trupat e saj në Shqipëri, Mbreti Zog mori arratinë. Konfuzion politik, çrregullime që u manifestuan në jetën e shqiptarëve, ndër të cilët, edhe familja e tyre, nuk mundi të bënte përjashtim. Si rrjedhim, nuk mund të përjashtohej asnjeri, për faktin se ndërkohë, po ndërmerrej një luftë e përgjakshme, e cila kishte përfshirë ‘botën’.

Ata qenë, sigurisht, vite shumë të vështira, por gjithsesi, me shumë kujdes nga ana e tyre, nuk pësuan rreziqe domethënëse. Një rrezik i vetëm e që vleu sa për shumë të tjerë, qe ai i lidhur me një episod të rëndë, i ndodhur në vitin 1943, përgjatë pushtimit gjerman të Shqipërisë. Në një moment, që përkoi me kapitullimin e Italisë kur, përveç ndjekjes së interesave të tyre, gjermanët u vunë në ndjekje të ushtarakëve italianë të mbetur në Shqipëri.

Në portën e shtëpisë së Annës dhe Xhulios, në Tiranë, u dëgjuan goditje të fuqishme. Kishte disa ditë që Giulio, që e donte aq shumë vendin e tij e, që nuk e kishte humbur kurrë besimin në të, atë vend që po vuante tashmë nën peshën e re naziste, qëndronte me flamurin e vet shqiptar, të palosur të fshehur në gjoks, brenda xhaketës.

U ngritën të frikësuar e hapën derën. Përpara tyre u shfaq një grup me tre-katër ushtarë gjermanë! Ata ishin të shoqëruar nga përkthyesi i tyre shqiptar, i cili e fliste gjermanishten në mënyrë perfektë. Ata kërkonin përgjegjësit e një akti që, në atë lagje, i kishin vënë zjarrin një kamioni gjerman, aksion ky, i organizuar nga komunistët. Duke mos marrë asnjë përgjigje mbi atë që kërkonin në të vërtetë, ata filluan të bëjnë pyetje; nëse Anna e Xhulio, njihnin italianë, të fshehur nga ato anë.

Anna nuk shqiptoi as edhe një fjalë. Ajo tashme, gjuhën shqipe e zotëronte mirë, por gjithsesi, nga shqiptimi, kuptohej menjëherë që nuk ishte vendase. Ndonëse ajo ishte thjesht një grua, që nuk kishte pasur të bënte me luftën e, aq më pak me atentatet kundër gjermanëve, ishte normale që në ato momente të mendoje se gjermanët, prej zemërimit që nuk gjetën ata që kërkonin, ta shfrynin këtë urrejtje ndaj Annës, si italiane.

Ndërkohë, edhe përkthyesi filloi të flasë me Xhulion, duke përkthyer e përsëritur pyetjet e gjermanëve, nëse njihte italianë që mund të fshiheshin andej rrotull. Xhulio ruajti qetësinë, duke u thënë që nuk njihte asnjë italian, por, kishte diçka që nuk shkonte. Ai përkthyes, Xhulion e njihte mjaft mirë: të dy bashkë kishin qenë studentë në Itali.

Xhulio, i ndërgjegjshëm për rrezikun që po u kanosej, vuri dorën në xhepin e brendshëm të xhaketës së tij, aty ku mbante të palosur flamurin e vet shqiptar, i gatshëm që ta shpaloste në momentin e një arrestimi eventual nga gjermanët, përballë një “rrëfimi” nga ana e përkthyesit, se gruaja e tij ishte italiane. Por, u befasuan: përkthyesi nuk bëri asnjë fjalë!

As për Xhulion, as për faktin se gruaja e tij ishte italiane, gjë që mund të kishte shkaktuar një tërbim tek gjermanët, si rrjedhoje e dështimit në atë që po kërkonin me aq insistim e s’po e gjenin. Ndaj reagimit të përkthyesit, në emër të miqësisë së tyre në epokën e studimeve universitare, Xhulio mbeti vërtetë pa fjalë. Anna gjithashtu.

Gjermanët u larguan duke përplasur fort derën e shtëpisë së tyre. Përkthyesi nën zë u pëshpëriti: “Hapni sytë, bëni kujdes tjetër herë”! – e ndoqi superiorët e tij. Xhulio e kishte prejardhjen nga një familje shqiptare, e cila në trungun e saj gjenealogjik, kishte pasur persona me peshë historike, intelektuale e patriotike, për Shqipërinë.

Tek Xhulio, ndjenjat patriotike ishin mjaft të theksuara, por kishte përshtypjen se, ndoshta ngaqë kishte studiuar e ishte formuar profesionalisht jashtë kufijve të Shqipërisë, e kishte njohur një realitet tjetër, ndoshta sepse lexonte shumë e informohej në kohë reale mbi eventet e fundit, ndoshta sepse frekuentonte një rreth shoqëror në Tirane, të futur shumë në brendësi të fakteve që po ndodhnin aktualisht në Shqipëri, kishte ardhur momenti, që shumë i prekur, njërën  prej atyre  ditëve, t’i drejtohej së shoqes:

“Anna, unë e kam për detyrë, si bashkëshort e si baba familjeje, të të kërkoj të mendohesh mirë, por edhe me shpejtësi, mbi faktin se çdo të bëjmë më tej me jetët tona: ku, do të vendosim të vazhdojmë të jetojmë, në Shqipëri, apo në vendin tënd, në Itali, sepse këtu në Shqipëri, kam dyshimin se gjendja do të ndërlikohet tej mase”?!

Anna, me lot ne sy, mori vendimin më delikat e më të rëndësishëm të jetës së tyre: atë të zgjedhjes që të jetonin në Shqipëri. Ishte viti 1945 dhe qytetarëve italianë, banues në Shqipëri, më pas iu mohua e drejta e kthimit në Itali. Ndërsa shumë prej tyre, pësuan persekutime të rënda.

Nëntoka, mes ‘floririt të zi dhe urithëve

“E pra, të kemi një nëntokë kaq të pasur e, ta shohësh të katandisur në kushte të tilla, kjo gjë më shqetëson, madje, më shkakton edhe shume dhimbje” – bisedonte Xhulio me një mik të besuar. – “Epo, të themi që, sapo të dalë prej Luftës, nga një anë, nuk mund të prisnim që gjërat të shkonin ndryshe.

Por, nga ana tjetër, nëse pika themeltare si Kuçova, që paraqesin një fare krenarie kombëtare, duke qenë burim i konsiderueshëm pasurish nëntokësore, nëse do t’i kishim ruajtur pak më mirë, do të na e kishin lehtësuar punën tonë të tanishme dhe do të kishin përshpejtuar procesin e rindërtimit e të rimëkëmbjes.

Madje, doja të shtoja edhe se, në qoftë se AIPA (Shoqëria Italiane e Naftës për Shqipërinë), nuk do të ishte mjaftuar vetëm me transportimin e naftës drejt Italisë, nuk do të ishte ndalur vetëm në pagëzimin e Kuçovës me emrin “Petrolia”, por të kishte realizuar edhe rafinerinë, ndoshta, me gjithë shkatërrimet e Luftës, diçka do të na kishte mbetur, prej nga ku të merrnim shkas për të rifilluar”, – vazhdonin nën zë bashkëbisedimin e tyre dy kolegët në ambientet e brendshme të Ministrisë së Industrisë e Minierave, Tiranë. Ishte pikërisht në këtë institucion, ku Xhulio ishte transferuar si funksionar i sektorit, të vendosur në qendër të vëmendjes se eksponentëve drejtues të vendit: Industria Minerare.

Ndërkohë që vazhdonte procesi i rindërtimit të vendit pas Luftës, industrializimi i tij, me synimin për ta çuar nga një vend i prapambetur bujqësor, i cili ndër të tjera, lëngonte nga plagët e freskëta për tentimin e përmbysjes se pronës private, në një vend të industrializuar ose më mirë, në një bujqësor – industrial, ndërkohe që vazhdonte elektrifikimi, lufta kundër analfabetizmit dhe përkushtimi në sektorët e ekonomisë përgjithësisht, ishte ndërgjegjësimi se për këto arritje, duhej pasur mbështetje në atë pak industri ekzistuese dhe duheshin bërë të gjitha përpjekjet për ta përforcuar e zgjeruar, duke krijuar industri të reja.

Por, për të arritur ketë, në kohë rekord e jo vetëm – duke u mbështetur mbi të gjitha – vetëm në forcat tona, mbështetja e të gjithë eksperteve më të mirë të vendit, të çdo fushe, u kthye në një faktor themeltar. Për këtë arsye, Komisariati i Jashtëzakonshëm për Naftën, krijuar posaçërisht për zgjidhjen e problemeve të lidhura me shfrytëzimin e pasurive tona nëntokësore dhe me pozicionin që mbante përkundrejt tyre në Kuçovë, pronari i tyre i vetëm, Shteti shqiptar, thërriste përkujdesjen e potencialiteteve intelektuale më të mira të vendit si: inxhiniere, teknike, gjeologe, ekonomistë etj., pra ekspertësh të ardhur nga çdo cep i vendit.

Dhe, një ekonomist aq i aftë si Xhulio, në mënyrë të pashmangshme, nuk kishte sesi të mos ‘dëgjonte’ këtë thirrje që mbërrinte prej Kuçovës. U transferuan në këtë qytet të vogël në qendër të Shqipërisë. Anna, e ndiqte krenare të shoqin në këto përvoja të reja profesionale. Ky, ishte ndër të tjera, edhe një sinjal i vlerësimit të aftësive të tij profesionale dhe për Annën, pse jo, edhe një mundësi më shumë, për të njohur zona të reja të Shqipërisë, ndonëse në një Shqipëri që rënkonte akoma nga plagët e Luftës.

Vetëm se, Xhulio, kishte një karakter aq të fortë e origjinal, dhe përballë sfidave dhe objektivave që Shteti përcaktonte për t’u arritur e tejkaluar me çdo kusht, ai nuk hezitonte të thoshte mendimin e tij, ose më mirë: të vinte në dukje raportin absurd që shpesh imponohej, ndërmjet kushteve të punës, mjeteve në zotërim dhe afateve të kohës e ritmeve të tmerrshme.

Dikush, i pati bërë të ditur në konfidencë: “Shiko, ndërkohë që të gjithë pa përjashtim, duhet të jemi të kujdesshëm në komente e reagime, ti ke një arsye më shumë, që të detyron të jesh i kujdesshëm dyfish. Këtë ta them me gjithë respektin që kam për ty, si nga ana personale e, ajo profesionale”.

“Ah, është vërtet kështu? – qe përgjigjur Xhulio. – Nga buron gjithë ky insistim nga ana jote për të më paralajmëruar që të bej kujdes”?! – i drejtohej me mirëbesim mikut të tij, qëndrimin dhe shqetësimin miqësor të cilit, e kuptonte mjaft mirë.

– “Po, thjesht për biografinë tende, apo jo? Jot shoqe është italiane e, po qarkullojnë zëra”. Nuk kishin vlejtur aspak të parët në biografinë e Xhulios, si elemente me rëndësi në historinë dhe kulturën e vendit, sepse koha do të tregonte se, së shpejti edhe ata vetë, do të ishin lënë krejtësisht në harresë.

Gjithsesi, në Kuçovë ekspertët punuan në mënyrë të shkëlqyer – ndonëse në kushte tejet të vështira – por, me një shpirt bashkëpunimi të fortë, duke kontribuar secili në fushën e tij në maksimum, për të mundësuar arritjen e rezultateve të para pozitive të asaj pike të vogël në hartën e Shqipërisë, që mbante shenjën konvencionale të pasurive nëntokësore. Dhe Shqipëria, për këtë pikë, mund të mburrej vërtet.

Pasi gjendja në Kuçovë u sistemua disi e u qetësua. Detyra e tij si ekonomist përfundoi me sukses, kjo gjë, Xhulios i shërbeu si shtyse për ta transferuar vazhdimisht në zona problematike të vendit, në shërbim të ekonomisë së vendit, të asaj ekonomie që po sforcohej ndërkohë edhe për zhvillimin e shpejte të fshatit gjithashtu.

Fabrika e Përpunimit të Gomës në Durrës (NISH Goma) ishte një fabrike tjetër mjaft e rëndësishme, e cila kishte nevojë të ndiqej me kujdes dhe Xhulio dha kontributin e tij, me të gjitha forcat e veta e përkushtimin profesional, deri në arritjen e suksesshme të objektivave të përcaktuar nga qeveria. Fabrika e Përpunim të Lëkurës (NISH Lëkura), gjithnjë në Durrës, ishte në vështirësi edhe ajo, për sa i përket bilancit. Xhulios i mbërrin thirrja për t’u transferuar kësaj radhe, në këtë fabrikë.

Xhulio i pranonte me entuziazëm të gjitha këto detyra profesionale – sepse, jo vetëm ishte një profesionist serioz e tejet i aftë – jo vetëm përfitonte kënaqësi të jashtëzakonshme në arritjen e rezultateve të shkëlqyera atje ku i caktohej një detyre, jo vetëm sepse qëndrimi ndaj sfidave, tek ai ishte shumë i fortë e dinjitoz, por edhe sepse kuptonte që Shqipëria, në ato momente, kishte nevojë për përkushtimin profesional total të gjithë bijve të saj, për detyrim e respekt edhe ndaj atyre që kishin dhënë jetën në Luftë. Ndjenja e përgjegjësisë dhe e detyrimit ndaj atdheut, tek ai, ishin shumë të theksuar.

Në të gjithë këtë mbarëvajtje të punëve të tyre, edhe Anna kishte meritën e saj, sepse po ndiqte të shoqin dhe e mbështeste devotshmërisht, duke e përkrahur në momente të vështira, për të përballuar çdo vështirësi të re që u dilte përpara. Personeli punëtor dhe zyrtaret e Fabrikës se Përpunimit të Lëkurës, atë ditë, u njohën edhe me një koleg ekonomist të Xhulios, i cili vinte nga Tirana e, që me Xhulion do të ndante të njëjtën zyrë.

Të dy kolegët iu përveshën punës. Kishte diçka që nuk shkonte në bilancin e asaj fabrike. Duheshin studiuar të gjitha shkaqet e problemeve dhe përcaktuar strategjitë e nevojshme për t’u ndjekur, për një arritje pozitive. Xhulio ndërkohë, i palodhur, vinte edhe nga një tjetër përvojë profesionale e frytshme për te, si ajo e mëparshmja e Kuçovës. Në Kuçove – mes një nxjerrjeje nafte nga terreni e një tjetre – atje pranë burimeve i kishte ndodhur të hasnin edhe ndonjë “urith”. / Memorie.al