Nga Gëzim Kabashi

Pjesa e parë

Memorie.al / Nikolla Velçoja nuk do ta harrojë kurrë fundjavën e tretë të dhjetorit 1981. Ishte 26 vjeç, i diplomuar disa muaj më parë në Institutin e Lartë të Arteve si violonçelist, dhe të dielën e 20 dhjetorit, do të bëhej dhëndër. Martohej me një bashkëqytetare, nga një familje shumë e mirë, me të cilën ishin lidhur që kur ajo ishte adoleshente. I gjatë e simpatik, me një portret mjaft të qetë, Nikoja, siç thirrej prej shokëve, duhet të kishte qenë në ëndrrat e plot vajzave durrsake, pse jo edhe tiranase, sidomos pas një ngjarjeje, që vuri familjen Velço në qendër të vëmendjes në Durrës, qytetin ku ata banonin. Vajza e vogël e familjes, Marjeta Velço, ende pa mbushur 15 vjeç, ishte bërë nusja e Bashkim Shehut, pinjollit të fundit të kryeministrit të asokohshëm të Shqipërisë, njeriut që konsiderohej si pasardhësi i natyrshëm i diktatorit Enver Hoxha.

Babai shofer dhe nëna rrobaqepëse, familjes Velço dukej sikur i ra një fat i madh nga qielli. Por pesë vjetët nga 1976, kur Marjeta hyri si e fejuar në shtëpinë e nr. 2 të vendit, kishin kaluar me shpejtësi marramendëse. Dhe Nikolla, megjithëse student, kishte kuptuar shumë gjëra që nuk shkonin. Më tej do të vuante shumë të tjera, thjesht sepse ishte vëllai i një gruaje “armike”.

Çfarë ndodhi me Nikolla Velçon dhe jetën e tij, pas natës së 17-18 dhjetorit 1981, që ndryshoi jo vetëm fatin e familjes së Mehmet Shehut, por të dhjetëra njerëzve, që ishin lidhur në forma të ndryshme me jetën e personit të pushtetshëm, që u gjet i vdekur në shtratin e tij?!

Për më tepër me plagën e një plumbi, rruga e të cilit deri në gjoksin e ish-kryeministrit më jetëgjatë të Shqipërisë moderne vazhdon të jetë mister. Megjithëse jeton në Francë, me gruan dhe dy fëmijët, ato vite “kur ndiqej si të ishte një kafshë gjahu”, kanë mbetur njëlloj në kujtesën e 58-vjeçarit nga Durrësi, i cili vjen shpesh në qytetin e tij të lindjes.

30 e sa vjet pas ngjarjes që i ndryshoi rrjedhën e jetës Nikolla Velçoja rrëfen historinë e tij, ku nuk mungojnë prindërit, vëllai dhe motrat, po ku dëshmohet edhe ferri, që përjetoi gjatë 10 vjetëve të fundit të diktaturës komuniste.

Bashkëshortja dhe shoqja e jetës, njeriu më i rëndësishëm i jetës, Anula, fëmijët e tij, por edhe ata të motrës, si dhe shokët, janë pjesë e dëshmisë së tij, por jo pak vend zë pengu i madh i një jofrymori, shumë të rëndësishëm për jetën e Nikollës. Historia e violonçelit, që ia hoqën nga duart para tre dekadash, e tek i cili u rikthye vetëm… 3 ditë më parë, falë vullnetit dhe dashurisë, që e karakterizon.

ANULIMI I DASMËS

Dasma e së dielës u parapri nga ajo që për familjen Velço mund të përkufizohet si’ “e premtja e zezë”. Kryeministri i vendit, sipas njoftimit zyrtar nga Radio-Televizioni e gazetat, kishte kryer vetëvrasje. Dy kolonat e gazetës, që u lexuan në edicionin e Radio-Televizionit Shqiptar të orës 20.00, po ripërtypeshin nga shqiptarët në mënyra të ndryshme.

Gjithsesi, niveli i pasigurisë për të ardhmen bëhej edhe më i dukshëm. Familja e Nikos vendosi të mos e bëjë ceremoninë e dasmës. Te shtëpia e Anulës, të shtunën kishin kryer ritualin, por siç kujton vetë dhëndri i 20 dhjetorit 1981, të gjithë ishin të turbulluar.

DY FOSHNJA TË TORTURUARA

Çfarë po ndodhte? Motra e vogël, Marjeta, bukuria proverbiale e së cilës po kthehej në makthin e të gjithë familjes, do t’i nënshtrohej shumë shpejt një hetuesie intensive. Dy fëmijët e saj të vegjël, Ertgrenin 2 vjeç e gjysmë dhe Regan 11-muajsh, njerëzit e Sigurimit i sollën pas disa javësh të sfilitur nga Belshi, vendi ku hetoheshin prindërit e tyre, Bashkimi dhe Marjeta.

“Kishim kërkuar që t’i rrisnim ne, por na i sollën vetëm atëherë kur fëmijët e vegjël ishin kthyer në dy skelete”, – tregon Nikolla periudhën e tmerrshme, kur atij dhe Anulës, u thoshin në sy: “Po rrisni gjarpërinjtë”!

Anula Velço, nusja e re, e cila në rrethana të vështira humbi ende pa e lindur fëmijën e saj të parë, së bashku me Nikon, dajën e tyre, u bënë prindërit e rinj për fëmijët e pafajshëm me mbiemrin “e mallkuar”, Shehu. Bashkëshortët e rinj ishin sistemuar në apartamentin, ku jetonte pjesa tjetër e familjes Velço, prindët dhe vëllai i Nikollës. “Ishte shumë e rëndë, -vijon dëshminë e tij Nikolla Velço.

– Poshtë shtëpisë, pranë repartit të fotografëve në Durrës, qëndronte haptas një automjet, antena marrëse e të cilit dukej që larg; përballë pallatit kishte gjithmonë spiunë; ata shtoheshin kur dilje në rrugë dhe bëheshin një bandë, kur ti kishe nevojë të shkoje në Tiranë p.sh.…”!

12 NXËNËS TË VEGJËL

Në bar-lulishten e gjelbëruar “Gjashtëkëndëshi” në qendër të Durrësit, ku ishim ulur prej një gjysmë ore, Nikolla Velçoja na tregonte qetësisht atë që ka ndodhur në fillim të vitit 1982, atëherë kur megjithëse e lejuan të vazhdonte mësimdhënien në Shkollën e Muzikës “Mujo Ulqinaku”, ai i lutej zotit që t’i ruante mendjen.

“Kisha 12 nxënës të vegjël, por nuk kisha qetësinë për t’u mësuar violonçelin”, – kujton Niko, për instrumentin e dashur, që mësues të tjerë shumë vite më parë ia kishin kthyer në qëllimin e jetës së tij. Nikolla kujtonte ditën e diplomimit të vet në Institutin e Arteve. Kishte ndodhur vetëm një muaj para vdekjes misterioze të vjehrrit të së motrës, kur përballë pedagogëve dhe bashkë-studentëve, interpretoi dy vepra nga Antonin Dvorzhak dhe Thoma Gaqi.

“Çdo natë shikoja të njëjtën ëndërr: kontraktohesha dhe nuk interpretoja dot veprat e diplomës. Kur zgjohesha i mbuluar me djersë, merrja frymë me zor dhe pas disa minutash qetësohesha, për të rifilluar një ditë edhe më të tmerrshme se ajo që kaloi”.

DËBIMI

Velçon e përzunë nga shkolla 10 muaj më vonë, në tetor të vitit 1982, kur orkestra e qytetit të Durrësit filloi provat për një konkurs kombëtar. Ia morën violonçelin dhe bashkë me të edhe shpresën, se do ti rikthehej ndonjëherë melodive, që e kishin bashkuar në të njëjtin formacion me instrumentistë, ndër më të mirët në vend.

Ka menduar gjithçka në ato muaj të parë të kalvarit, i cili vijoi me transferimin në Ndërmarrjen Industriale të Gomës, në Shkozet të Durrësit. Për çdo durrsak që e njeh N.I. Gomën e viteve ’80-të, reparti i kalandrave, ku Nikollën e dërguan të punojë, ishte një dënim i mjaftueshëm, mes lëndëve helmuese, por fatmirësisht, edhe mes punëtorëve, që do të bëheshin miqtë më të mirë të punëtorit me shkollë të lartë.

Në ditën e parë e detyruan të rrëfehej për fajet e familjes, gjë që nuk pranoi ta bënte kurrë dhe mbledhja do të kishte vazhduar pafundësisht, nëse një nga punëtorët nuk do të thërriste nga vendi: “Lëreni rehat. Atë e ka zënë taksirati! Çfarë kërkoni më shumë”! Nikoja tregon se me Anulën, të shoqen, vepruan edhe më poshtërsisht.

E larguan nga fakulteti i Inxhinierisë, ku vazhdonte vitin e parë. Për ditë me radhe e kishin vënë nën presion, duke i kërkuar një këmbim “në favor” të saj: “lëre burrin dhe do të vazhdosh pa probleme shkollën”! Nikoja nuk ka fjalë për Anula Afezollin, vajzën me tre vëllezër të Sotirit, apo “Tirkës së hollë”, siç njihet në Durrës.

Anula nuk është thjesht bashkëshortja dhe shoqja më e mirë e Nikollës; Anula, ka trashëguar një prej emrave ilirë të gdhendur në gurët që ndodhen në muzeun e qytetit 3000-vjeçar dhe Nikolla nuk gjen dot fjalë për të dhe për pasurinë më të madhe që ata kanë sot: dy fëmijët e rritur nga dashuria e prindërve në “kohët e kolerës komuniste”.

Vajza e re 20-vjeçare arriti të gjejë punë në Ndërmarrjes e Prodhimit të Cigareve, si paketuese dhe të dy vazhduan jetën për njeri tjetrin. Mes njerëzve që u kthenin shpinën, por edhe duke larguar nga vetja për të mos i dëmtuar, ata pak miq, që vazhdonin ti donin sinqerisht.

SINJALET

Nikolla dhe Anula kishin njeri tjetrin, por kjo nuk mjaftonte. “Nuk e di, nëse do ta përballoja një internim në fshatra”, – shprehej Nikolla, duke kujtuar mesin e viteve 1980. Vazhdonte të bluante në kokë, të gjitha sinjalet që kishte përjetuar në kohën kur e motra, Marjeta dhe bashkëshorti i saj, Bashkimi, shiheshin si çifti nr. 1 i vendit.

Vajza e Ramiz Alisë, shoqe klase në Institutin e Arteve, ishte e vetmja që dëshmonte largësi ndaj Nikollës, një prej djemve të bukur, që konsiderohej nga të tjerët me fat, për lidhjen e re që i kishte krijuar e motra. “Që në fundin e viteve 1970-të, e kuptova se Mehmet Shehu nuk ishte aq i fuqishëm sa dukej” -tregon Nikolla, për ish-krushkun kryeministër.

Morra vesh, se edhe Marjeta, megjithëse shumë e re, një ditë kishte debatuar me vjehrrin dhe në qendër të bisedës me tone të larta, kishte qenë situata ekonomike e vendit”. Marjeta dhe Bashkimi ishin kthyer nga Franca, përmes Greqisë, dhe nusja e vogël e shtëpisë së madhe kishte krahasuar fermerët grekë, me fshatarët tanë që me pagesë ditore prej 30 lekësh, duhet të harxhonin vetëm për bukën…..40 lekë.

Nikolla kujton veshjet sfiduese të së motrës në sfondin varfanjak të Tiranës komuniste, dhe me gjithë qortimet prej vëllai, që duket se ka përdorur edhe në ato vite, pranon: “Ajo ishte vetëm 20 vjeç, kishte dy fëmijë dhe kuptonte pak gjëra, ndërsa i shoqi, thuajse nuk i fliste për to”.

Kapaku i njoftimeve negative do të mbërrinte te Nikolla Velçoja në shtator 1981, tre muaj para “vetëvrasjes” së kryeministrit Mehmet Shehut. Një nga djemtë e funksionarëve të shtetit kishte thënë në publik se; “kryeministri nuk është i pazëvendësueshëm”. Por nëse herë të tjera, Bashkimi, kunati i tij, nuk ishte shqetësuar, kësaj radhe ishte ndryshe.

“Mehmet Shehu ishte nën presion dhe shantazhet mbi të punonin si fizarmonikë që fryhej e shfryhej. Familjarët e tij e kishin kuptuar qartë këtë dhe vdekja dukej se sillej në shtëpinë e tyre në ato muaj vjeshte”, – thotë Nikolla.

NJË ARKIVOL

Gjendja bëhej edhe më e rëndë, për ata që e dinin se një fallxhore në periferinë e afërt të Tiranës, kishte parë në fundin e filxhanit të Marjeta e Bashkim Shehut.… një arkivol. “Aishja ishte kunata e motrës sime të madhe. Jetonte në kryeqytet me familjen e motrës dhe punonte në një shkollë të fëmijëve me probleme shëndetësore”, -kujton Nikolla dhe thotë se disa vjet më vonë, kur gjërat ishin rrokullisur pa kthim, edhe ai me Anulën, kanë shkuar tek Ishja.

“Lexonte fundin e filxhanit, atëherë kur ajo donte vetë, ndoshta në një moment frymëzimi, apo nuk e di se çfarë” – kujton Velçoja vizitat në shtëpinë e së motrës së madhe, Margaritës, ku jetonte edhe kunata, Aishja, që nuk u martua asnjëherë. “Edhe atë mbrëmje na u drejtua vetë, gati si me urdhër: Pijeni kafenë, se do t’ju shoh filxhanët – tregon Nikolla, – 20 minuta më vonë kemi dalë nga shtëpia e motrës të lehtësuar, dhe kemi jetuar të bindur, se do të kishte edhe për ne ditë të mira”./Memorie.al