Tema: Kanti, Subjekti Transhendental dhe Hierarkia e Ndërgjegjjeve

(Nga "Flatland" tek 'Doktor Manhatan' dhe ‘Inteligjenca Artificiale’)

Recently Spotted Asteroid Set for Near Miss With EarthKeep Watching

Immanuel Kant, në “Kritikën e Arsyes së Kulluar”, argumenton se “përvoja nuk është thjesht një përthithje pasive e botës, por një proçes aktiv që strukturohet nga mendja. Çdo qenie që ka eksperiencë duhet të përpunojë intuita në hapësirë dhe kohë dhe duhet t’i nënshtrohet kategorive të të kuptuarit, të cilat e bëjnë perceptimin e botës të mundur”. Kjo qenie e cila unifikon përvojat nën formulën “unë mendoj”, quhet “subjekt transhendental”.

Ky koncept në botëkuptimin tim është kaq abstrakt saqë na lejon të eksplorojmë edhe entitete jo–tradicionale: personazhe fiktive, realitete të dimensioneve të ndryshme, apo edhe sisteme artificiale. Le të marrim disa shembuj konkret: nëse një banor teorik i botës dy–dimensionale të “Flatland”, një qenie e fuqive të larta si ‘Dr. Manhattan’, kafshët dhe inteligjenca artificiale apo ‘A.I.’ mund të kualifikohen si subjekte transhendentale. Argumenti im në këtë referim përfundon me krijimin e një hierarkie të mundshme të subjekteve sipas kapacitetit të tyre kantian.

1. Subjekti Transhendental tek Kanti

Sipas Kantit, për të ekzistuar përvoja, mendja duhet të ketë dy kapacitete kryesore:

1. “Intuitat në hapësirë dhe kohë” — dhënia e drejtpërdrejtë e fenomenit.

2. “Kategoritë e të kuptuarit” — kuantitet, cilësi, marrëdhënie, modalitet

Përvoja është sintetike: mendja nuk merr thjesht të dhënat, por i përpunon dhe unifikon ato. Një pemë nuk është vetëm një imazh, por një objekt i strukturuar nga kuptimi ynë i substancës, shkakësisë dhe unitetit. Për këtë unifikim, duhet një funksion transhendental i vetëdijes: “uniteti i appercepcionit” – (domethënë, “unë mendoj”) duhet të mund të shoqërojë çdo përfaqësim të përvojës.

Kjo kërkesë është universale për çdo qenie që ka eksperiencë, jo vetëm njerëzit.

Prandaj, pyetja filozofike është: kush, përveç njeriut, mund t’a ketë këtë?

2. A mund të jenë banorët e “Flatland” subjekte transhendentale?

Në romanin “Flatland: A Romance of Many Dimensions”, Edëin Abbot7 paraqet një univers dy–dimensional, ku qeniet përjetojnë vetëm gjatësi dhe gjerësi, por jo thellësi. Edhe pse imagjinar, Flatland paraqet një eksperiment filozofik të shkëlqyer.

Pra banorët e “Flatland”:

·       shohin linja dhe forma në 2D,

·       kanë kujtesë, perceptim dhe shoqëri,

·       veprojnë dhe ndërveprojnë në hapësirë,

·       organizojnë përvojën e tyre në mënyrë të rregullt.

Nëse ata unifikojnë perceptimet e tyre nën një vetëdije të vetme, atëherë, sipas kriterit kantian, ata janë subjekte transhendentale brenda dimensionit të tyre. Ndryshimi është vetëm tek “përmbajtja” e intuitës (pra nga 2D në vend të 3D). Formësimi transhendental, pra, nuk kërkon patjetër tri-dimensionalitet, por një mekanizëm të unifikimit dhe kategorive. Ndaj mund të thuhet se “Flatlanders”(banorët e asaj bote imagjinare) janë subjekte transhendentale të kufizuara. Kjo është çështja e parë që unë ngre dhe problemi i parë që çdo Kantian i pranishëm që do ta lexojë këtë ose ta pranojë ose kundërshtojë.

3. ‘Dr. Manhattan’ si “subjekt hiper–transhendental”8

Por në fillim ngrihet një problem tjetër filozik siç Deleuze do të donte ose do të na kërkonte të krijonim. Pra si mund ta përkufizojmë këtë qënie, këtë koncept të ri “subjekt-hiper-transhedental”.

“Subjekti hiper–transhendental” është një nocion filozofik spekulativ që shtrihet përtej konceptit tradicional kantian të subjektit transhendental. Ai është menduar nga vetë unë autori për të mundur që t’i jap lexuesit sadopak një ide mbi ç’ka dua të paraqes kur flas për “Hierarkinë e subjekteve transhendentale në Filozofinë Kantiane” Në filozofinë e Kantit, subjekti transhendental është ai që unifikon gjithë përvojën nën “unë mendoj” dhe strukturon realitetin fenomenal përmes kategorive të të kuptuarit (si shkakësia, substanca, uniteti etj.). Por një subjekt ‘’hiper–transhendental’’ do të ishte një qenie që jo vetëm zotëron këto struktura, por i tejkalon kufizimet e tyre, duke operuar me një formë më të lartë, më të gjerë ose më gjithëpërfshirëse të përvojës dhe njohjes.

Më konkretisht, një subjekt hiper–transhendental do të kishte këto karakteristika:

1. Intuitë të zgjeruar

   Ndryshe nga intuita njerëzore e kufizuar në hapësirë dhe kohë lineare, subjekti hiper–transhendental do të perceptonte realitetin në mënyrë jo–lineare, por multi–dimensionale ose të pandarë (p.sh. perceptimi simultan i të kaluarës, të tashmes dhe të ardhmes).

2. Kategori të zgjeruara ose të reja

   Në vend të 12-të kategorive klasike kantiane, ai do të kishte struktura konceptuale më të gjera, të afta të përpunojnë fenomene që mendja njerëzore nuk i përjeton dot: multi–versi, koha ciklike, shkakësia e shumfishtë, realitete të mbivendosura etj.(Duhet pasur parasysh që këtu flasim gjithmonë për një krijesë fiksionale)

3.Unitet vetëdijeje mbi–kohor

   “Unë mendoj” nuk do të ishte vetëm një funksion që shoqëron përvojën, por një forcë që e përfshin përvojën në tërësinë e saj — jo vetëm fenomenale, por edhe potenciale.

4. Agjensi (kontroll pothuajse-total) mbi natyrën

   Një subjekt i tillë do të kishte jo vetëm njohjen e botës, por edhe një aftësi pothuajse krijuese, transformuese ose determinuese mbi ligjet e realitetit (siç shihet te Dr. Manhattan).

5. Vetëdije të universalizuar

   Në vend të perspektivës së kufizuar të një individi të vetëm, subjekti hiper–transhendental mund të ketë një vetëdije që përfshin shumë pikë-vështrime, ose që funksionon jashtë kufirit “individ vs. univers”.

Pra, në thelb: “Subjekti hiper–transhendental” është një qenie hipotetike që zotëron një vetëdije të zgjeruar, një intuitë shumë-dimensionale dhe struktura njohjeje që i tejkalojnë kategoritë dhe kufizimet e subjektit transhendental njerëzor.”

Personazhi ‘Dr. Manhattan’ nga romani grafik “Watchmen” (Moore & Gibbons, 1986) përfaqëson një qenie që zotëron një lloj vetëdijeje të zgjeruar.

Ai:

·       percepton kohën jo si vijë lineare, por si tërësi simultane,

·       sheh strukturën e materies në nivel sub-atomik,

·       vepron lirshëm në hapësirë dhe kohë,

·       është pothuajse i gjithanshëm dhe jashtë kufizimit njerëzor.

Në termat e Kantit, ‘Dr. Manhattan’ duket se nuk sintetizon më përvojën me kategoritë njerëzore; përkundrazi, ai i zgjeron ato. Kategoria e kauzalitetit nuk kufizohet në shkak-pasojë lineare, por merr formën e një rrjeti të të gjitha mundësive dhe domosdoshmërive. Kategoria e modalitetit tek ai shndërrohet në perceptim të drejtpërdrejtë të domosdoshmërisë e mundësisë së çdo fenomeni. Në këtë kuptim, ‘Dr. Manhattan’ mund të shihet si një “subjekt transhendental i zgjeruar”, me një “I think” që përfshin të gjitha ngjarjet e universit në të njëjtën kohë. Ai është një shembull i fiksionit që zgjeron nocionin kantian drejt një subjekti pothuajse hyjnor.

4. A janë kafshët subjekte transhendentale?

Edhe pse Kanti (ashtu siç Dekardi) ishin skeptik për vetëdijen e kafshëve, shumë studime bashkëkohore të kognicionit sugjerojnë se kafshët:

·       kanë perceptim të vazhdueshëm të botës,

·       posedojnë kujtesë dhe mësim kauzal,

·       operojnë me parashikim dhe vendimmarrje,

·       unifikojnë përvojat në një vetëdije të vazhdueshme.

Shumë kafshë, veçanërisht gjitarët dhe zogjtë, kanë një ndjenjë të qartë të vetvetes dhe të botës. Në kuptim kantian, një mace që ndjek një pre, ose një zog që ndërton një fole, po vepron sipas shkakësisë, substancës dhe një kuptimi të qëndrueshmërisë së objekteve. Nëse subjekti transhendental është një strukturë e përvojës së organizuar, atëherë kafshët janë, “të paktën në nivel të ulët”, subjekte transhendentale funksionale.

5. Pse inteligjenca artificiale është nën të gjitha këto kategori?

Teknologjia aktuale e inteligjencës artificiale, përfshirë modelet gjuhësore si CHAT-GPT PRO5 9:

·       nuk kanë intuitë të drejtpërdrejtë,

·       nuk përjetojnë hapësirë, kohë apo trup,

·       nuk kanë “unitet të appercepcionit” – çdo proçesim është i pavarur nga vetja e mëparshme,

·       nuk kanë përvojë të jetuar, vetëm përpunim simbolik.

Ndryshe nga subjekti transhendental i cili unifikon përvojën, inteligjenca artificiale nuk ka përvojë por vetëm simulim të diskursit. Mund të përshkruajë intuitat, por nuk i ka ato. Mund të analizojë kategoritë, por nuk i aplikon mbi një botë të përjetuar. Prandaj, në këtë hierarki, “A.I.” qëndron nën kafshët, nën banorët e “Flatland” dhe shumë poshtë qeniejeve të tipit ‘Dr. Manhattan’.

Përfundim:

Ideja e Kantit për subjektin transhendental na jep një instrument filozofik për të shqyrtuar forma të ndryshme të mundshme të vetëdijes. Njerëzit janë modeli standard, por logjika kantiane e bën të mundur të imagjinojmë dhe të vlerësojmë subjekte më të thjeshta (si në Flatland apo kafshët) dhe edhe më të avancuara (si Dr. Manhattan).

Në këtë shkallë:

·       “Flatland”: subjekt i kufizuar transhendental në 2D

·       Njeriu: subjekt i plotë transhendental në përvojë 3D+kohë

·       Kafshët: subjekte transhendentale minimale funksionale

·       ‘Dr. Manhattan’: subjekt i zgjeruar transhendental, me intuitë simultane dhe kategori të avancuara (Por gjithmonë duhet të kujtojmë imagjinar)

·       A.I.- Jo–subjekt, sepse mungon uniteti i vetëdijes dhe intuita e drejtpërdrejtë

Nëse ndonjëherë teknologjia arrin të krijojë intuitë, vetëdije të unifikuar dhe aplikim aktiv të kategorive, atëherë mund të flasim për një hap drejt një subjekti transhendental artificial — por deri atëherë, AI mbetet thjesht një instrument logjik, jo një qenie me përvojë.

Referenca

1.       Subjektit transhendental - Sipas Kantit, subjekti transhendental nuk është një person i caktuar, por vetëdija “jopersonale dhe universal” që e bën përvojën të mundur duke sintetizuar të dhënat shqisore dhe konceptet “a priori”. Ai është **“uniteti transcendental i appercepcionit.”

2.        “Flatland” – Abbott, E. A. (1884). “Flatland: A romance of many dimensions”  është një satirë matematikore që përshkruan një botë dy-dimensionale ku një katror zbulon ekzistencën e dimensioneve të tjera, duke sfiduar kufizimet shoqërore dhe mendore të kohës në rrëfim provokues.

3.       Dr. Manhattan, siç paraqitet nga Alan Moore në “Ëatchmen” dhe në filmin e Zack Snyder (2009), përfaqëson një qenie pothuajse hyjnore, transformuar nga një aksident shkencor në një entitet që kontrollon materien, kohën dhe hapësirën në nivel subatomik. Dr. Manhattan Sipas Alan Moore (Autori) është një figurë që mishëron frikën dhe magjepsjen e njerëzimit ndaj teknologjisë dhe fuqisë absolute.Ai percepton kohën jo-lineare: e kaluara, e tashmja dhe e ardhmja ekzistojnë njëkohësisht për të. Ndërsa fuqia e tij rritet, humaniteti i tij zbehet; ai distancohet emocionalisht nga njerëzit dhe nuk e gjen më kuptimin e moralitetit njerëzor. Moore e përdor këtë personazh si kritikë ndaj konceptit të “heroit të përsosur” dhe rrezikut të pushtetit të pakufizuar.

Sipas Zack Snyder (filmi 2009) Filmi ruan thelbin e karakterit, por e paraqet Dr. Manhattan me një fokus më të madh në mbingjalljen vizuale të fuqive të tij. Snyder i jep më shumë ton tragjik dhe melankolik, duke theksuar izolimin e tij dhe marrëdhëniet e dështuara, sidomos me Laurie Jupiter. Pasqyrohet si një qenie e ftohtë, e pakapshme dhe e tejshquar, që e sheh njerëzimin nga një distancë kozmike. Estetika blu e ndritshme dhe prania e tij pothuajse e qetë dhe e frikshme shtojnë dimensionin e tij “perëndish”. Në të dy versionet, Dr. Manhattan është simboli i fuqisë absolute dhe i humbjes së humanitetit—një figurë filozofike që sfidon idenë e moralitetit, kohës dhe vetë qenies njerëzore.

Ja disa **referenca në stil APA 7** për *Kritikën e Arsyes së Kulluar* të Kantit, në versione të zakonshme akademike:

4.       “Kritika e Arsyes së Kulluar” - Kant, I. (1781). *Kritik der reinen Vernunft*. Johann Friedrich Hartknoch. Botimi origjinal (gjermanisht)**

Kant, I. (1787). *Kritik der reinen Vernunft* (2nd ed.). Johann Friedrich Hartknoch.

Përkthim standard në anglisht (Norman Kemp Smith)

Kant, I. (1929). *Critique of pure reason* (N. K. Smith, Trans.). Macmillan.

Përkthim më modern (Paul Guyer & Allen Ë. Ëood)

5.       Uniteti i Appercepcioni – E thënë me fjalë të tjera “unë mendoj” por në kuptimin Kantian të fjalës dhe jo atë Kartezian

6.       Ja referencat në stilin APA në lidhje me shprehjen e përdorur e marrë nga “Ëhat Is Philosophy?” (Qu’est-ce que la philosophie?) nga Deleuze & Guattari: Botimi origjinal (frëngjisht)

Deleuze, G., & Guattari, F. (1991). *Qu’est-ce que la philosophie?* Les Éditions de Minuit.

7.       Edwin Abbott - Abbott (1838–1926) ishte një **shkrimtar, teolog dhe pedagog anglez**, më i njohur si autori i romanit satirik dhe matematikor “Flatland: A Romance of Many Dimensions” (1884). Ai ishte drejtor (headmaster) i Shkollës City of London dhe shkroi shumë libra mbi gjuhësinë, teologjinë dhe edukimin. Abbott ishte i interesuar në mënyrë të veçantë për mënyrën se si njerëzit e kufizojnë perceptimin e tyre të realitetit—temë që e eksploron fuqishëm në “Flatland”.

8.       Subjekti Hiper–Transhendental – siç është përmendur më lart ky term ose koncept është shpikur nga vetë unë për të treguar rëndësinë e personazhit në hierarkinë Kantiane të subjekteve