Nga Albert Vataj

Për shekuj me radhë, Shqipëria ka qenë për Evropën njëkohësisht afër dhe larg. Afër në hartë, por larg në përfytyrim. Pranë Adriatikut, por e mbështjellë me një mjegull legjendash, paragjykimesh dhe misteresh.

Prandaj, kur lexojmë se “Shqipëria ka qenë toka e njeriut të lirë… e njeriut të ashpër dhe zemërmirë”, duhet të ndalemi pak. Sepse kjo fjali nuk është thjesht një kompliment. Ajo është pjesë e një historie shumë më të gjatë të mënyrës se si bota e jashtme është përpjekur ta shpjegojë shqiptarin.

Dhe jo gjithmonë ia ka dalë.

Sepse Shqipëria ka qenë shpesh më e madhe se korniza në të cilën është vendosur.

Roberto Morozzo della Rocca, në studimin e tij “Kombi dhe feja në Shqipëri 1920–1944”, vëren se literatura evropiane e shekujve XIX dhe XX e ka trajtuar shpesh Shqipërinë si një vend të pakrahasueshëm, me një origjinalitet të theksuar historik dhe kulturor.

Ai vëren se shqiptarët janë parë përmes një galaktike stereotipesh: popull i papërkulur dhe gjakatar, por edhe i lirë; vend i egër, por i pastër; hapësirë mes Lindjes dhe Perëndimit; mes natyrës së paprekur dhe qytetërimit; mes së lashtës dhe modernes.

Kështu Shqipëria u shndërrua në një lloj pasqyre ku secili udhëtar shihte edhe diçka nga vetja.

Për disa ishte Shqipëria e njeriut të lirë.

Për të tjerë, Shqipëria e “egërsisë”.

Për disa, një Evropë e vonuar.

Për të tjerë, një botë që kishte ruajtur diçka që qytetërimi modern e kishte humbur.

Dhe ndoshta pikërisht këtu gjendet një nga paradokset më interesante të historisë sonë. Shqipëria është përshkruar shpesh më shumë për atë që evropianët mendonin se ishte, sesa për atë që realisht ishte.

Morozzo e formulon këtë me një mprehtësi të veçantë: miti i Shqipërisë si një vend unik shpesh është përjetësuar përmes retorikës, duke konfirmuar me përshtypje të jashtme atë që ishte “zbuluar” ndonjëherë edhe përpara se të shihej e të verifikohej.

Dhe kjo është një vërejtje që duhet ta mbajmë mend.

Sepse ekzotizimi është një formë tjetër e mosnjohjes.

Një nga të huajt që i dha Shqipërisë një vend të veçantë në imagjinatën evropiane ishte .

Kur Byron mbërriti në Shqipëri në vitin 1809, ai nuk pa thjesht një periferi të Perandorisë Osmane. Ai pa një botë njerëzore që e magjepsi, veshjet, armët, malet, mikpritjen, krenarinë dhe karakterin e shqiptarëve.

Në letrat e tij dhe në “Childe Harold’s Pilgrimage”, Shqipëria shfaqet me ngjyra të forta romantike.

Ai shkroi për shqiptarët si njerëz të fortë, krenarë, të lidhur me lirinë dhe me një kod nderi që për poetin romantik kishte një bukuri të veçantë.

Por Byroni nuk duhet lexuar vetëm si një fotograf i Shqipërisë. Ai ishte edhe poet romantik.

Dhe romantizmi kishte prirjen ta shndërronte realitetin në mit. Prandaj Shqipëria e Byronit është njëkohësisht Shqipëria reale dhe Shqipëria e ëndërruar.

Në fillim të shekullit XX, një tjetër figurë e jashtëzakonshme do të bëhej një nga dëshmitaret më të fuqishme të Shqipërisë,

Edith Durham nuk ishte një turiste që kaloi rastësisht nëpër Shqipëri.

Ajo udhëtoi, jetoi me njerëzit, pa varfërinë, konfliktet, zakonet, mikpritjen, gjakmarrjen, strukturat fisnore dhe realitetin politik. Dhe, ndonëse edhe ajo mbarti me vete disa prej ideve të kohës së saj, gradualisht u bë një prej mbrojtëseve më të vendosura të shqiptarëve në opinionin britanik.

Libri i saj “High Albania” është një dëshmi e fuqishme e kësaj bote.

Durham u mahnit nga malësorët, nga mikpritja dhe nga një ndjenjë e fortë dinjiteti që ajo e dalloi te njerëzit e veriut.

Ajo nuk e fshehu ashpërsinë e jetës shqiptare, por refuzoi ta reduktonte shqiptarin në stereotipin e “barbarit”.

Dhe kjo është e rëndësishme.

Sepse të duash një popull nuk do të thotë të fshehësh mangësitë e tij, do të thotë të mos lejosh që mangësitë ta përkufizojnë të tërin.

Shkrimtarja britanike e vizitoi Jugosllavinë dhe Ballkanin dhe shkroi gjerësisht për rajonin. Në këto udhëtime, Shqipëria dhe shqiptarët shfaqen brenda një tabloje ballkanike ku kufijtë politikë nuk përputhen gjithmonë me kufijtë kulturorë.

Ajo, si shumë udhëtarë të tjerë perëndimorë, e ndjeu se Ballkani ishte një hapësirë ku historia kishte lënë shtresa të shumta, ilire, romake, bizantine, osmane, katolike, ortodokse, myslimane.

Dhe Shqipëria, pikërisht për shkak të këtij ndërthurimi, nuk ishte e lehtë për t’u futur në një kategori të vetme.

Një nga dëshmitë më interesante është ajo e , e cila e vizitoi Shqipërinë në vitet 1920.

Lane u mahnit nga ideja e lirisë shqiptare dhe nga mënyra se si shqiptarët kishin ruajtur identitetin e tyre përballë perandorive dhe pushtimeve.

Për të, Shqipëria ishte një vend ku njeriu mund të ishte i varfër, i armatosur, i ashpër dhe i ekspozuar ndaj rreziqeve, por ende të ruante diçka që ajo e konsideronte themelore:

lirinë individuale.

Kjo Shqipëri do të bëhej pjesë e rëndësishme e librit të saj “Peaks of Shala”.

Por edhe këtu duhet bërë dallimi mes dokumentit dhe interpretimit.

Lane nuk po na jepte një fotografi laboratorike të Shqipërisë.

Ajo po na jepte Shqipërinë që kishte përjetuar dhe interpretuar vetë.

Dhe kjo është pikërisht arsyeja pse këto dëshmi janë kaq të çmuara.

Në shekujt XIX dhe XX, një pjesë e udhëtarëve evropianë e përshkruanin Shqipërinë si “vendin e fundit” përpara një Evrope të qytetëruar.

Ishte një mënyrë problematike të menduari.

Sepse pyetja që duhet bërë është:

Kush e përcakton se ku mbaron qytetërimi?

Nëse kriteri është infrastruktura, Shqipëria ishte prapa.

Nëse kriteri është zhvillimi industrial, po.

Nëse kriteri është shteti modern, gjithashtu.

Por nëse kriteri është aftësia e një populli për të mbijetuar, ruajtur gjuhën, zakonet, identitetin dhe ndjenjën e dinjitetit në kushtet më të vështira historike, atëherë historia merr një tjetër kuptim.

Kjo është arsyeja pse shumë udhëtarë, pasi kaluan nga përshkrimi ekzotik te kontakti real me njerëzit, filluan ta shihnin Shqipërinë ndryshe.

Morozzo della Rocca ka prekur një të vërtetë thelbësore: Shqipëria shpesh është përdorur si prizëm ku evropianët projektonin ëndrrat dhe ankthet e veta.

Kjo është ndoshta fjalia që duhet të na shoqërojë gjatë gjithë leximit të historisë së imazhit të Shqipërisë.

Shqipëria ka qenë:

toka e njeriut të lirë dhe e njeriut të egër;

toka e njeriut të ri dhe e njeriut primitiv;

toka e lirisë dhe e tiranisë;

e komunizmit të realizuar dhe e gulagut pranë shtëpisë;

parajsë e papërlyer dhe mbeturinë e një bote të lashtë.

Sa kontradiktore!

Por ndoshta jo aq shumë.

Sepse një vend i panjohur ka gjithmonë prirjen të bëhet projekcion i imagjinatës së atij që e vështron.

Dhe Shqipëria ishte një nga vendet më të përshtatshme për këtë projekcion: malet e saj, deti, izolimi, historia, zakonet, gjuhët, fetë, kanunet, luftërat dhe mbijetesa e saj i dhanë Evropës material të bollshëm për të ndërtuar një mit.

Dhe këtu duhet të jemi të drejtë edhe me veten.

Nuk ka nevojë ta zbukurojmë Shqipërinë duke mohuar varfërinë, prapambetjen, gjakmarrjen, analfabetizmin, konfliktet, sundimet e huaja apo dramat e saj historike.

Një patriotizëm që mohon faktet nuk është dashuri për atdheun.

Është frikë nga e vërteta.

Por po aq e padrejtë është edhe e kundërta: ta përkufizosh Shqipërinë vetëm përmes plagëve të saj.

Sepse midis këtyre dy skajeve ndodhet Shqipëria reale.

Ajo e malësorit dhe e qytetarit, e fshatit dhe e qytetit, e lahutës dhe e universitetit, e kullës dhe e bibliotekës, e Kanunit dhe e Kushtetutës, e izolimit dhe e hapjes, e varfërisë së dikurshme dhe e aspiratës së sotme.

Një Shqipëri kontradiktore, siç janë pothuajse të gjitha shoqëritë që kanë kaluar nëpër histori të trazuara.

Ka pasur edhe “penëthyer”, siç mund të thuhet, që e kanë parë Shqipërinë përmes paragjykimeve, interesave politike, orientalizmit apo thjesht padijes.

Por ata nuk janë e gjithë historia.

Në anën tjetër qëndrojnë studiues, shkrimtarë, udhëtarë e diplomatë që u përpoqën të kuptonin.

Dhe kjo përpjekje meriton të kujtohet.

Sepse një popull nuk e ndërton vetëm vetë portretin e tij. Ai ndërtohet edhe nga mënyra se si e kanë parë të tjerët.

Dhe në këtë pasqyrë të huaj Shqipëria ka marrë shumë fytyra.

Por njëra prej tyre përsëritet vazhdimisht, njeriu shqiptar si qenie e vështirë për t’u nënshtruar.

Ndoshta kjo është ajo që i ka intriguar më shumë të huajt, jo varfëria, jo malet, jo ekzotizmi.

Por kryeneçësia për të mbetur vetvetja.

Sot, kur Shqipëria është më e hapur ndaj botës se kurrë më parë, miti po zëvendësohet gradualisht nga realiteti.

Turisti nuk vjen më vetëm për të kërkuar “vendin e fundit të Evropës”.

Studiuesi nuk vjen vetëm për të zbuluar një popull ekzotik.

Bota po e njeh Shqipërinë si një vend evropian me historinë, kulturën, plagët, kontradiktat dhe potencialet e veta.

Por një gjë nuk ka ndryshuar: Shqipëria vazhdon të jetë një vend që kërkon të kuptohet.

Dhe ndoshta ky është edhe një prej fatit të saj më të veçantë. Sepse disa vende bëhen interesante pasi i kupton.

Shqipëria bëhet interesante pikërisht sepse, sa më shumë e njeh, aq më shumë kupton se nuk mund ta mbyllësh në një përkufizim.

Ajo ka qenë për të huajt njëherësh mal, det, kufi, mister, liri, varfëri, krenari, dhimbje dhe shpresë.

Por mbi të gjitha ka qenë një tokë njerëzish që kanë luftuar gjatë për të mos u zhdukur nga historia.

Dhe kjo ndoshta është dëshmia më e madhe që mund t’i japim botës:

Jo se kemi qenë gjithmonë më të mirët.

Jo se kemi qenë gjithmonë viktima.

Jo se kemi qenë gjithmonë heronj.

Por se, pavarësisht gjithçkaje, kemi mbetur.

Dhe një popull që mbetet, pasi historia ka provuar kaq shumë herë ta fshijë, meriton jo vetëm të admirohet, meriton të kuptohet.

A nuk është ky vend për t’u adhuruar, njëjt si misteri i besimit, e hirit dhe hyjt.