Athina ishte djepi i një prej traditave më të hershme dhe më përfaqësuese të qytetërimit njerëzor,Lojërave Olimpike. Të lindura në antikitet, ato u shndërruan në një emblemë të përhershme tëkulturës, të sprovës fizike dhe të garës për përsosmëri.
Por kjo traditë madhështore, që për shekuj kishte bashkuar trupin, mendjen dhe shpirtin në një manifestim të rrallë të aftësive njerëzore, do të ndërpritej, duke mbetur në kujtesën e njerëzimit përmes artefakteve, basorelieveve, dëshmive
historike dhe vargjeve të poetëve, të cilat i rezistuan harresës dhe erozionit të kohës.
Për afro pesëmbëdhjetë shekuj, magjia e kësaj tradite mbeti e strukur në kujtesën e historisë, derisa më 15 nëntor 1859, në Athinë, u zhvilluan garat që shënuan një nga përpjekjet e para të ringjalljes së Lojërave Olimpike në epokën moderne. Pas rreth 1500 vjetësh ndërprerjeje, një filantrop shqiptar, i lindur në Labovën e Gjirokastrës, do të bëhej një prej njerëzve vendimtarë në rikthimin e kësaj tradite në vendin e saj të origjinës.
Emri i tij ishte Vangjel Zhapa.

Fillimisht, këto manifestime u njohën si Lojërat Olimpike të Zhapës, pasi u ideuan dhe u financuan falë mbështetjes së jashtëzakonshme të Vangjel Zhapës, filantropit të lindur më 1800 në Labovën e Sipërme, pranë Tepelenës, në territorin e sotëm të qarkut të Gjirokastrës.
Nga Labova drejt një horizonti të madh
Vangjel Zhapa lindi më 23 gusht 1800 në Labovën e Madhe, e njohur edhe si Labova e Zhapës. Që në fëmijëri, jeta e tij u lidh me punën, natyrën dhe përpjekjen për të fituar dije. Sipas të dhënave biografike, në moshë të njomë ai ruante bagëtitë e familjes dhe, teksa kulloste tufën në shpatet e maleve përreth fshatit, kishte nisur të tregonte interes për bimët mjekësore, të cilat i mblidhte dhe i kultivonte. Ky interes lidhej edhe me traditën familjare, pasi e ëma, Sotira Meksi, merrej me bimët mjekësore.
Kur ishte vetëm 13 vjeç, u nda nga familja dhe u largua nga vendlindja drejt Janinës. Aty gjeti mbështetjen e kushëririt nga ana e nënës, labovitit Vangjel Meksi, i njohur si mjek popullor dhe bsi një ndër njerëzit e ditur të kohës.
Vangjel Meksi (1770–1821) përmendet gjithashtu si autor i një gramatike të gjuhës shqipe dhe përkthyes i Dhiatës së Re në shqip.
Pranë tij, Zhapa qëndroi për disa vite, duke mësuar zanatin e xherahut, mjekësinë popullore dhe njohuri të kirurgjisë. Këto përvoja do të përbënin një nga kapitujt e parë të formimit të tij, përpara se të merrte rrugën e pavarur të jetës.
Në moshën 20-vjeçare iu bashkua forcave të Ali Pashë Tepelenës.

Më pas mori pjesë në Luftën e Pavarësisë së Greqisë kundër Perandorisë Osmane, duke luftuar përkrah arvanitasve dhe suljotëve të njohur të Marko Boçarit. Sipas rrëfimeve biografike, për trimërinë e treguar në këto luftime iu dhanë dekorata dhe u ngarkua me detyra komanduese në vijën e parë të frontit.
Pas revolucionit grek, rreth vitit 1831, Zhapa u largua nga Greqia dhe emigroi në Rumani, së bashku me disa bashkëfshatarë të tij. Atje vijoi të ushtronte zanatin e mjekut popullor, ndërsa rrethanat do ta çonin drejt një tjetër fushe, asaj të sipërmarrjes dhe administrimit të pasurisë.
Sipas të dhënave biografike, në fillimet e qëndrimit në Rumani, ai arriti të shëronte vajzën e princit Maruzi, e cila vuante nga një gangrenë në këmbë. Për këtë shërbim iu dha një shpërblim i konsiderueshëm në toka bujqësore, që do të shënonte edhe fillimin e pasurisë së tij.

Dokumente arkivore të shtetit rumun dëshmojnë se, nga fundi i vitit 1844, Vangjel Zhapa bleu një çiflig në Broshten, pranë Ialonicës, ku përfshiheshin toka, kullota, pyje, mullinj, magazina dhe hane. Përveç kësaj prone, ai bleu në Bukuresht një shtëpi të madhe dhe një hotel.
Investimet e tij u shtrinë edhe në aksione të shoqërive të lundrimit në Danub, duke e shndërruar në një nga
sipërmarrësit më të pasur të Evropës Lindore.
Pasuria dhe ndikimi i fituar i hapën dyert e qarqeve të rëndësishme ekonomike dhe institucionale të kohës. Thuhet se Zhapa arriti të shërbente edhe si këshilltar pranë oborrit mbretëror të Rumanisë për çështje tregtare.
Por madhështia e këtij njeriu nuk qëndronte vetëm në pasurinë që arriti të krijonte. Ajo merrte kuptimin e saj më të lartë në mënyrën se si ai vendosi ta vinte këtë pasuri në shërbim të arsimit, kulturës dhe zhvillimit shoqëror.
Njeriu që i dha jetë një ëndrre olimpike
Në vitin 1856, Vangjel Zhapa iu drejtua mbretit të Greqisë me një propozim për ringjalljen e Lojërave Olimpike në vendin ku kishte lindur tradita e tyre antike. Ai ofroi si dhuratë 3000 napolona flori dhe 400 aksione që zotëronte në një shoqëri lundrimi në Rumani.
Në gusht të atij viti, mbreti Othon nxori dekretin përkatës, duke i hapur rrugë konkretizimit të nismës së
filantropit shqiptar.
Kështu, në nëntor të vitit 1859, Athina u bë skena e manifestimit të parë të kësaj përpjekjeje për rikthimin e traditës olimpike në epokën moderne. Lojërat, që fillimisht u njohën si Lojërat Olimpike të Zhapës, do të mbanin gjurmën e kontributit të një shqiptari, i cili, përmes pasurisë dhe vizionit të tij, kishte arritur të lidhte emrin me një prej traditave më të mëdha të njerëzimit. Vangjel Zhapa nuk ishte thjesht një bamirës që dhuronte para.

Ai ishte një njeri që besonte te fuqia e ideve, te arsimimi, te kultura dhe te trashëgimia që një komb mund t'i lërë njerëzimit. Për këtë arsye, kontributi i tij nuk u kufizua vetëm në Greqi. Ai dhuroi shuma të mëdha për ngritjen e shkollave, bibliotekave dhe institucioneve arsimore në territore të ndryshme të Perandorisë Osmane, nga Stambolli deri në vendlindjen e tij, Labovë.
Në këtë pikë, figura e Zhapës kapërcen kufijtë e një biografie të zakonshme. Ai përfaqëson modelin e njeriut që, pasi kishte arritur të krijonte pasuri përmes punës dhe sipërmarrjes, e kuptoi se vlera e vërtetë e saj qëndronte në atë që mund t'u linte brezave.
Testamenti i një shqiptari që nuk e harroi vendlindjen
Vangjel Zhapa vdiq më 1865, duke lënë pas një pasuri të madhe dhe një testament me porosi të qarta për zhvillimin e arsimit, kulturës dhe jetës shoqërore.
Në të kishte parashikuar një sërë detyrimesh dhe investimesh për Labovën dhe krahinën e Rrëzës së Odries, duke dëshmuar se largësia nuk e kishte shkëputur kurrë nga rrënjët e veta.
Disa prej pikave të testamentit përfshinin ngritjen dhe mirëmbajtjen e shkollave, pagesën e mësuesve, sigurimin e librave për nxënësit, mbështetjen e shërbimit fetar, mirëmbajtjen e rrugëve dhe ofrimin e shërbimit mjekësor.
Një nga porositë më domethënëse ishte edhe dhënia e prikës për vajzat jetime, të cilat kishin humbur njërin ose të dy prindërit. Sipas dëshmive të përcjella nga banorët e Labovës, kjo ndihmë mund të arrinte deri në 100 napolona flori.
Një tjetër porosi e veçantë lidhej me vetë varrimin e tij.
Sipas rrëfimeve të trashëguara në Labovë, Zhapa kishte lënë amanet që koka t'i varrosej në Athinë, ndërsa trupi në vendlindjen e tij.
Kjo dëshirë e pazakontë dëshmon lidhjen e dyfishtë që kishte ndërtuar me vendet ku kishte jetuar dhe ku kishte lënë gjurmët e veprimtarisë së vet.
“Zhapa është shqiptari i dytë i njohur në histori që trupi i prehet në dy shtete. I pari ishte Ali Pashë Tepelena, por vendimi për të u mor nga Sulltani, i cili kokën e Pashait e kërkoi në Stamboll, ndërsa trupin e la në Janinë. Vangjel Zhapa, ky shqiptar i harruar, e la me testament që koka t'i varrosej në Athinë dhe trupi në vendlindje, Labovë”, rrëfente Koço Lani, një prej
banorëve më të moshuar të fshatit.
Sipas dëshmive të banorëve dhe pasardhësve të familjes Zhapa, pasuria e administruar në bazë të testamentit të tij ka vijuar të financojë investime në Greqi, veçanërisht në fushën e arsimit, bursave dhe kulturës.
Ndërkohë, zbatimi i plotë i porosive që lidhen me vendlindjen është lënë pas dore. Një pasuri e madhe, një kujtesë e vogël në atdhe.
Megjithëse Vangjel Zhapa ishte një nga filantropët më të rëndësishëm të Ballkanit, me kontribute në Greqi, Rumani, Bullgari dhe territore të tjera, në Shqipëri figura e tij ka mbetur për një kohë të gjatë pak e njohur dhe e vlerësuar.

Ky kontrast mes përmasave të veprës dhe vendit modest që i është dhënë në kujtesën tonë kolektive përbën një nga paradokset më domethënëse të trashëgimisë së tij.
Përveç kontributit në ringjalljen e Lojërave Olimpike, ai ishte edhe një përkrahës i rëndësishëm i arsimit shqiptar. Sipas dëshmive të përcjella nga pasardhësit e tij, Zhapa mbështeti hapjen e më shumë se 120 shkollave në territore shqiptare, ku mësohej krahas greqishtes edhe shqipja.
Një trashëgimi e tillë e vendos atë mes figurave që e kuptuan arsimin si themelin e përparimit dhe dijen si investimin më jetëgjatë të një shoqërie. Aleks Zhapa, mësues veteran dhe pasardhës i fisit të Vangjel Zhapës, ka tërhequr vëmendjen mbi
faktin se testamenti i filantropit, me amendamentet e tij të ndryshme, është zbatuar deri disa vite pas çlirimit, ndërsa më pas shumë prej porosive të tij janë harruar.
Në Labovë, ndërkaq, shtëpia e Vangjel Zhapës, një ndërtesë me vlera të veçanta arkitekturore dhe historike, është lënë në gjendje të braktisur.
Kristaq Zharkalli, ish-kreu i Komunës së Odries, e ka cilësuar atë si një vepër monumentale të lënë pas dore nga qeveritë e njëpasnjëshme. Sipas tij, restaurimi i kësaj godine do të ishte një akt i domosdoshëm për ruajtjen e një pasurie
historike, kulturore, muzeore dhe turistike.
Vetëm ish-shkolla e ndërtuar në qendër të fshatit me kontributin e Zhapës është shpallur monument kulture. Kjo ndërtesë, që sipas dëshmive vendore ka shërbyer si shkollë shqipe më shumë se një shekull më parë, mbetet një prej gjurmëve të prekshme të përkushtimit të tij ndaj arsimit.

Në vendlindjen e tij, megjithatë, kujtesa nuk është shuar krejtësisht. Banorët, pasardhësit e familjes dhe njerëz të lidhur me historinë e Labovës kanë vijuar të kërkojnë vlerësimin e kësaj figure dhe zbatimin e amanetit të tij.
Një prej episodeve domethënëse të kësaj përpjekjeje ishte edhe përcjellja simbolike e pishtarit olimpik në fshatin e lindjes.
Ish-futbollisti i njohur labovit, Kristaq Ciko, i shoqëruar nga fëmijë dhe qindra banorë të zonës, e mbajti flakën olimpike drejt oborrit të kishës “Papandia”, që mban emrin e nënës së Vangjel Zhapës.
Pranë saj ndodhet edhe varri ku prehen eshtrat e filantropit dhe të kushëririt e bashkëpunëtorit të tij, Konstandin Zhapa.
Ky gjest simbolik ishte më shumë se një përkujtim lokal.
Ishte një përpjekje për ta kthyer në kujtesën kolektive emrin e një shqiptari që kishte lënë gjurmë në historinë e sportit, të arsimit dhe të filantropisë ballkanike.
Amaneti që pret të përmbushet Vangjel Zhapa ishte një prej atyre njerëzve të rrallë që arritën të bashkonin në një jetë të vetme guximin e njeriut të veprimit, zgjuarsinë e sipërmarrësit dhe bujarinë e filantropit.
Nga një djalosh që u largua nga Labova në moshën 13-vjeçare, ai u shndërrua në një nga njerëzit më të pasur të Evropës Lindore, por asnjëherë nuk e shkëputi përfundimisht fatin e vet nga vendi ku kishte lindur.
Ai i dha Athinës mundësinë të rizbulonte një pjesë të lavdisë së saj antike, mbështeti arsimin, financoi institucione dhe la një testament që dëshmonte një koncept të përparuar të përgjegjësisë shoqërore.
Në këtë kuptim, Vangjel Zhapa nuk ishte vetëm një njeri që dhuroi pasurinë e tij, por
një njeri që kërkoi t'i jepte asaj një jetë të dytë, përmes dijes, kulturës dhe përparimit.
Por historia e tij mbart edhe një trishtim të heshtur, ndërsa emri i tij ruhet në historinë e ringjalljes së Lojërave Olimpike, në vendlindjen shqiptare ende nuk i është dhënë vendi që meriton në kujtesën publike dhe në trashëgiminë kulturore.
Labova nuk ka trashëguar prej tij vetëm një shtëpi, një shkollë apo një testament.

Ka trashëguar emrin e një njeriu që e kapërceu kohën dhe kufijtë, duke dëshmuar se rrënjët nuk janë pengesë për të arritur larg, por pikërisht ajo tokë prej së cilës merr kuptim çdo udhëtim.
Dhe ndoshta nderimi më i denjë për Vangjel Zhapën nuk është vetëm ta përmendim si shqiptarin që ndihmoi në ringjalljen e Lojërave Olimpike, por të përmbushim amanetin e tij:
Ta kthejmë dijen në trashëgimi, kulturën në pasuri të përbashkët dhe kujtesën në përgjegjësi kombëtare./ CNA